බිග් ටෙක් සමාගම් යුරෝපීය ගවේෂකයින්ට දත්ත සපයන්නේ නැති බව නව විවේචනය

යුරෝපීය සමාජ මාධ්‍ය පර්යේෂකයන් පවසන්නේ TikTok, X (Twitter) සහ Meta වැනි විශාල තාක්ෂණ සමාගම්, නව Digital Services Act (DSA) යටතේ ලබා දීමට බඳවා ඇති දත්ත ප්‍රවේශය ලබා නොදෙමින් පර්යේෂණයට බාධා කරති.

2024 නවම්බර් මාසයේ රුමේනියාවේ ජනාධිපතිවරණය ආසන්න වූ අවස්ථාවේ, TikTok හි පසුගිය වසර කිහිපයක් පුරා මැනිකියුර්, ෆැෂන් වැනි තේමාවන්ට අයත් ගිණුම් හදිසි ලෙස Calin Georgescu නමැති අලෙවි නොවන දේශපාලන නායකයෙකුගේ ප්‍රචාරණය කළහ. එහි වීඩියෝ 120 මිලියන වරක් නරඹා, Georgescu පළමු වටයේ 23% ක ඡන්දයක් ලබා ජයග්‍රහණය කළේය.

මෙම ප්‍රචාරණය පිළිබඳ විශ්ලේෂණය කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස Maastricht විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජ විද්‍යා පීඨයේ ප්‍රධානියා Adriana Iamnitchi, 2025 ඔක්තෝබර් 28 දින DSA යටතේ TikTok API ප්‍රවේශය ඉල්ලුවා. TikTok එම ඉල්ලීම “ගවේෂකයින් බව සනාථ කර නොමැති”, “වාණිජ උනන්දුව පැහැදිළි නොකළ” හා “ආරක්ෂක අවශ්‍යතා නොපුරවා” යන හේතු මත ප්‍රතික්ෂේප කළා.

ඒත් මස දෙකකට පසු, TikTok 116,000 ගිණුම් “අනියම්” ලෙස ලකුණු කර, 27,000 කට වැඩි පූර්ණව අසත්‍ය ගිණුම් සම්බන්ධිත ජාලයක් හඳුනා ගත්තා. එම ජාලය “fake engagement vendor” එකක් විසින් Georgescu සහ ඔහුගේ පක්ෂය Alliance for the Union of Romanians (AUR) සඳහා පවත්වා තිබූ බව පෙනේ. TikTok ඒ ජාලය කවුද පවත්වා ඇතිදැයි නොදැන සිටියේය.

ගවේෂකයින් පවසන්නේ, API ප්‍රවේශය නොමැතිව, සමාජ මාධ්‍යය කොහොමද අන්තර්ගතය යෝජනා කරනවා, සංවේදී දේවල් වාර්තා කරන විධිමත් ක්‍රමය කුමක්ද යන්න පිළිබඳ “කළු රඳු” වැනි තොරතුරු පවතින බවයි. Meta, X වැනි සමාගම්ද පළමු ප්‍රසිද්ධ “CrowdTangle” වැනි මෙවලම් වසා දැමීම, API ගාස්තු “සියලූ පළාත්මලාවක්” ලෙස ගෙවීමට බලපෑමෙන් පර්යේෂකයන්ට බරපතළ වෙයි.

ශ්‍රී ලංකාවට ඇති වැදගත්කම

ශ්‍රී ලංකාවේ තාක්ෂණ ශිෂ්‍යයන්, සංවර්ධකයන් සහ ව්‍යාපාරිකයින්ට මෙම ගැටළුව පහත පරිදි බලපායි:

• පර්යේෂණ අවස්ථා සීමා වීම – දත්ත ප්‍රවේශය අඩුවීම නිසා සමාජ මාධ්‍යයේ misinformation, AI අලෙවිය හා පාරිභෝගික හැසිරීම් පිළිබඳ ගැඹුරු අධ්‍යයන කිරීමට අමාරු වේ.
• නීති සැලසුම් අඩුපාඩු – EU DSA වැනි නව නීතිවල අධිෂ්ඨානය ශ්‍රී ලංකාවේ නීති රචනාකරුවන්ට ආදර්ශයක් වන අතර, එහි ක්‍රියාත්මක කිරීමේ අඩුපාඩු දැකගැනීමට අපට ඉගෙන ගත හැක.
• ව්‍යාපාරික තීරණ ගැනීම – දත්ත-චලිත මාර්කට් විශ්ලේෂණය, ප්‍රචාරණ ROI අගය කිරීම, හා පාරිභෝගික රුචිය තේරුම් ගැනීම සඳහා විශ්වාසදායී API ප්‍රවේශයක් අවශ්‍යය.

එබැවින්, රටේ තාක්ෂණික පර්යේෂණ පදනම ශක්තිමත් කිරීම, නීතික පාලනයේ පාරදියක් ලෙස DSA වැනි නීති රටා අනුගමනය කිරීම, සහ පාරිභෝගිකයින්ගේ දත්ත ආරක්ෂාව සඳහා පාරදියකින් වැඩ කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

අවසානයේ, විශාල තාක්ෂණ සමාගම්වලට නීතිමය පූර්වය මත දත්ත ප්‍රවේශය ලබා දීමට නියමිත නීති රීති කඩිනම් ක්‍රියාත්මක කර නොමැති නම්, සත්‍ය තොරතුරු පරීක්ෂා කිරීම, misinformation හඳුනා ගැනීම, හා පාරිභෝගික ආරක්ෂාව රැක ගැනීමේ අපේක්ෂා ඉදිරියට අඩුවේ.