ඇමෙරිකානු බලශක්ති දෙපාර්තමේන්තුව (DOE) විසින් 2026 ජූලි 22 වන දින "Genesis Mission: Transforming Science and Energy with AI" යන ප්රථම පියවරේ පිරිනැමූ මුදල් ප්රකාශය සිදු වුණා. මේකෙහි ප්රධාන ලාභියා ලෙස Fermi National Accelerator Laboratory (Fermilab) තෝරාගෙන AI/ML පදනම් කරගත් නවීන ත්වරණකරණ පද්ධති සඳහා පර්යේෂණයක් නායකත්වය ලබා දෙනවා.
Fermilab විසින් ඉදිරිපත් කරන්නේ සුපිරි-විදුලි රේඩියෝ-අවධි (SRF) කැවිලි වල රේසනැන්ස් පාලනය සඳහා AI මෝඩලයක් නිර්මාණය කිරීමයි. මෙම කැවිලි particle beam එකට ශක්තිය පවරන ඉතා නිරවද්ය උපාංග වන අතර, සුළු කම්පන, පීඩන වෙනස්කම් හෝ තාපමට්ටම් වෙනස්වීම් නිසා ඒවායේ සංඛ්යාලේඛන අස්ථානගත වීමෙන් beam ගුණාත්මකත්වය හා මෙහෙයුම් වියදම ඉහළ යයි. AI‑driven පාලක මෘදුකාංග මගින් මෙම කැවිලි වල ස්ථාවරතාවය වැඩි කර, පද්ධතියේ විශ්වාසනීයතාවය හා කාර්යක්ෂමතාවය අඩු වියදමින් ලබා දීමට උත්සාහ කරයි.
මෙම ව්යාපෘතියේ සම්බන්ධතා ජාතික පර්යේෂණ මධ්යස්ථාන, විශ්වවිද්යාල සහ xLight Inc. වැනි පෞද්ගලික සමාගම් සමඟින් විහිදුණු අතර, පර්යේෂණ ප්රතිඵලය Fermilab‑ගේ PIP‑II linac එකට පළමුව පරික්ෂා කර, එතැන් සිට SLAC, Brookhaven, Michigan State, Argonne වැනි විශාල ත්වරණකරණ පද්ධතිවලට දායක වීමට සැලසුම් කර ඇත.
DOE මෙම අරමුදලින් අරමුණු කරන්නේ AI‑වලට පර්යේෂණ ආධාරයක් ලෙස නොව, “ආවරණය” ලෙස සලකීමයි. AI‑කින් පූර්ණ පාලනය, අධි-වේගී දත්ත සැකසුම්, සහිත ත්වරණකරණ පරිසරයක් සකස් කර, අනාගත භෞතික විද්යාත්මක සොයාගැනීම් වඩා වේගවත්, නිවැරදි හා අඩු පිරිවැයෙනු ඇත.
ශ්රී ලංකාවට ඇති වැදගත්කම
ශ්රී ලංකාවේ විද්යා, තාක්ෂණ අධ්යාපන ක්ෂේත්රයට මෙය නව අවස්ථා සලසයි. AI‑සහිත ත්වරණකරණ පාලන පද්ධති පිළිබඳ ගවේෂණයන් සිදු කිරීමේදී ශ්රී ලංකාවේ ඉංජිනේරුවන්, පීඨශාලා සිසුන් සහ සොෆ්ට්වෙයා සංවර්ධකයන්ට ජාත්යන්තර ප්රයෝගික දත්ත හා මොඩල ලබා ගත හැකිය. එමගින් AI, machine learning, high‑performance computing (HPC) වැනි නව තාක්ෂණික කුසලතා රැගෙන යාමට අවකාශය ලැබේ.
- අධ්යාපනය: විශ්වවිද්යාල මට්ටමේ පර්යේෂණ ප්රජාතන්ත්රික සම්බන්ධතා මඟින් සිසුන්ට ලැබෙන ප්රායෝගික පළපුරුද්ද.
- විකසනය: AI‑driven පාලක මෘදුකාංග විකසනයේ නවතම ප්රවණතා ශ්රී ලංකාවේ තාක්ෂණික සමාගම්ට තාක්ෂණික හුවමාරු සහිත ව්යාපාරික අවස්ථා සලසයි.
- ව්යාපාරික ප්රයෝජන: HPC, data‑analytics, digital twin වැනි ක්ෂේත්රවල නව නිර්මාණයන් රටේ උත්පාදන හා සේවා ක්ෂේත්රවල කාර්යක්ෂමතාවය වැඩි කරයි.
කෙටි කාලීනව, ශ්රී ලංකාවේ AI‑පදනම් පර්යේෂණ මූලධර්මවලට නව ආකෘති එක්ව, පර්යේෂකයින්ට ජාත්යන්තර ප්රතිපත්තියක් තුළින් හවුල් වීමට, තාක්ෂණික සමාජයක් ගොඩනැගීමට සහ ආර්ථික වර්ධනයට මාර්ගයක් සලසයි.
සමාරම්භයෙන්, DOE‑ගේ Genesis Mission, Fermilab‑ගේ AI‑සහිත ත්වරණකරණ පාලන ව්යාපෘතිය සමඟ, විද්යාත්මක සොයාගැනීම්වල නව පියවරක් තබා, ශ්රී ලංකාවටත් අනාගත තාක්ෂණික නවෝත්පාදනවලට පදනමක් සපයනවා.
