ඉන්ටර්නෙට් අතුරුදන්වීම් වලට විරුද්ධව, තොරතුරු විද්යාත්මකව සංස්කෘතික වස්තු සම්බන්ධ කරගන්නා නව ව්යාපෘතියක් දැන් ලෝකයට හඳුන්වා දී ඇත. Ex Situ නමින් හඳුන්වන මෙම විවෘත-ආධාරිත (open‑source) ස්පැෂල් ඉන්ඩෙක්ස්, මියුසියම් වල ඇති කලා වස්තුන්ගේ මූල ස්ථානයන් හා ඒවා දැන් පවත්නා ආයතනික ස්ථාන අතර සම්බන්ධතා සිතියම් කරයි.
මෙම ව්යාපෘතිය 2022 දී ලේඛන පීඨ (MA) තේසි ලෙස ආරම්භ වූ අතර, තනිවම වැඩ කරමින්, සුළු මුදල් සහයෝගයෙන් පවත්වාගෙන ගියා. දැන් එය 100,000 කට වැඩි වස්තු 8 විශාල සංචිත (Metropolitan Museum of Art, Victoria & Albert Museum, Staatliche Museen Berlin ආදිය) වලින් එකතු කර ඇති අතර, Next.js + Deck.gl අතුරු මුහුණත, Strapi පසුබිම්, Python ETL ක්රමය භාවිතා කරමින් මියුසියම් විවෘත API වලින් දත්ත ගනිමින් ඉදිරියට යයි. සියලුම කේතය AGPL‑3.0 යටතේ විවෘත කර ඇති අතර, පරිශීලකයින්ට තම සේවාදායකයේ (self‑hosted) සවිකර ගත හැක.
මෙම ඉන්ඩෙක්ස් මූලික වශයෙන් “ඇඩ්රස්” (indexer) ලෙස නිර්මාණය කර තිබේ; ඡායාරූප වගුවල URL ගණනක් පමණක් භාවිතා කර, අඩංගු ආයතන වෙත යොමු කරයි. නවතම අංගයක් ලෙස, පර්යේෂකයන්ට විශේෂිත වස්තු කට්ටලයක් සඳහා provenance (ආරම්භය) දත්ත CSV/MD ආකාරයෙන් බාගත කළ හැකි වේ. මෙය සත්යය පරීක්ෂා කිරීම, සම්පත් ප්රතිපත්ති සැලසුම් කිරීම, හා අන්තර්ජාල පරිකථනයේ පාරදර්ශීත්වය වැඩි කිරීම සඳහා ඉතා වැදගත් වේ.
ශ්රී ලංකාවට ඇති වැදගත්කම
- සිසුන් හා පර්යේෂකයන්: ශ්රී ලංකාවේ ඉතිහාස, පුරාවිද්යා, හා කලා අධ්යයන කරුවන්ට ලෝක පුරාවෘත්ත වස්තු වල නිරූපණය සහ මූල ස්ථානයන් පිළිබඳ නව දත්ත ප්රවේශය ලැබේ. එමඟින් තොරතුරු‑නිර্ভර පර්යේෂණ කළ හැකි වේ.
- ඩෙවලපර් සහ තාක්ෂණික නවෝත්පාදකයින්: Python, API, Next.js වැනි නවතම තාක්ෂණ භාවිතා කර ඇති නිසා, ශ්රී ලංකාවේ තාක්ෂණික ප්රජාවට මෙය අධ්යාපනික ආදර්ශයක් වන අතර, විවෘත‑කේත (open‑source) ව්යාපෘති පවත්වා ගැනීමට පුහුණුව ලබා දේ.
- ව්යාපාරික අවස්ථා: සංස්කෘතික ධනයේ පාරදර්ශීත්වය වැඩිවීම, සංචාරක ක්ෂේත්රය, ඩிஜிட்டல் උරුමය (digital heritage) සේවා, සහ දත්ත‑මූලික විශ්ලේෂණ ව්යාපාර සඳහා නව වෙළඳපොළක් සලසයි.
ඉදිරි කාලයෙහි, Ex Situ තවත් මියුසියම් සහ පෞරාණික ආයතන සමඟ සම්බන්ධ වීමට, දත්ත ගුණාත්මකභාවය වැඩි කිරීමට, හා ශ්රී ලංකා ආයතන සමඟ සහයෝගීතාවයන් ගොඩනැගීමට සැලසුම් කර තිබේ. මෙම ව්යාපෘතිය, සංස්කෘතික වස්තු පිළිබඳ දැනුම ව්යාප්ත කිරීම හා තොරතුරු‑පාරදර්ශීත්වය උදෙසා නව පියවරක් ලෙස සැලකිය හැක.
