ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, තාක්ෂණික පරිසරය තුළ අත්යවශ්ය ඛණිජ වල (critical minerals) ආනයන පරාජය සඳහා නව ක්රමවේදයක් සොයමින් සිටී. නවතම GAO (U.S. Government Accountability Office) වාර්තාවක් අනුව, රටේ ඉලෙක්ට්රොනික, විදුලි වාහන සහ රැකියා තාක්ෂණයන්ට අවශ්ය ලිතියම්, කොබෝල්ට්, රේර් ඇර්ත් (rare earth) වැනි ඛණිජ වල ආනයන ඉල්ලුම අඩු කිරීම සඳහා ප්රතිස්ථාපනය (substitution) සහ පරිවර්තනය (recycling) යන දෙකම ප්රමුඛත්වයෙන් ක්රියාත්මක කළ යුතු බව අවධාරණය කරයි.
මෙම වාර්තාවේ ප්රධාන කරුණක් වන්නේ, අයත් කාලයේදී අමෙරිකානු කර්මාන්තයන්ට ඛණිජ වල සපයන්නා ලෙස චීනය, රුසියාව වැනි රටවල් මත අධික පරාධීනතාවක් තිබෙන බවයි. එම පරාධීනතාවය, ජාතික ආරක්ෂාව හා ආර්ථික ස්ථායිත්වය සඳහා ගැටළු උදෙසා පෙනී සිටින අතර, එය හරහා ගමන් කිරීමට ප්රතිස්ථාපනය සහ පරිවර්තනය යන ක්රියාමාර්ග අත්යවශ්ය වේ.
ප්රතිස්ථාපනය යනු, පාරම්පරික ඛණිජ වලට වෙනස් වශයෙන් භාවිතා කළ හැකි වෙනත් ද්රව්ය හඳුනා ගැනීමයි. උදාහරණයක් ලෙස, ලිතියම් බැටරිවලින් කොබෝල්ට් අඩංගු අංශ ඉවත් කර, මැග්නීසියම්‑අල්මිනියම් ආදී අලූත් සම්මුඛ පදනම් තාක්ෂණයන්ට මාරු කිරීමේ හැකියාවක් ඇත. පරිවර්තනය කෙරෙහිද, පාරිභෝගික ඉලෙක්ට්රොනික භාණ්ඩ, විදුලි වාහන බෙට්රී, සහ කාර්මික අමුද්රව්යයන්ගෙන් ඛණිජ පද්ධති නැවත ලබා ගැනීමේ ක්රියාවලිය වේ. මේ මඟින් පාරිභෝගික කච්චු කපාගැනීමේ පරිසර පාලනයත් සමඟ ආයතනික ආදායමක්ද ලබා ගත හැක.
ශ්රී ලංකාවට ඇති වැදගත්කම
ශ්රී ලංකාවේ තාක්ෂණික ශිෂ්යයන්, සංවර්ධකයන් සහ ව්යාපාරිකයන් සඳහා මෙම වාර්තාවේ දැක්වෙන ප්රවණතා කිහිපයක් වැදගත් වේ:
- පර්යේෂණ හා අධ්යාපනය: විශ්වවිද්යාල සහ පර්යේෂණ මධ්යස්ථාන, අත්යවශ්ය ඛණිජ ප්රතිස්ථාපන තාක්ෂණයන් (උදා: නව බැටරි රසායනිකය) පිළිබඳ අධ්යයන පාඨමාලා ආරම්භ කළ හැක.
- ව්යාපාරික අවස්ථා: ඉන්ධන-නොවන විදුලි වාහන, ග්රිඩ්‑ස්කේල් බ්රිතාන්ය පරිවර්තන ව්යාපාරයන් සඳහා, ශ්රී ලංකාවේ ඉ-කොමර්ස් හා e‑waste පද්ධති භාවිතා කරමින් පරිවර්තන කර්මාන්ත ශාලා සකස් කිරීමේ අවස්ථා පවතී.
- ආර්ථික විවිධීකරණය: රටේ පාරිභෝගික ඉලෙක්ට්රොනික කච්චු වලින් ලිතියම්, කොබෝල්ට් වැනි ඛණිජ ලබා ගැනීම, ආයාත පරිමාව අඩු කර, රැකියා නිර්මාණයට දායක වේ.
ඉදිරියට, රජයේ සහ පෞද්ගලික අංශයන් ඒකාබද්ධව පරිවර්තන පහසුකම්, නව පදනම් පද්ධති, සහ නවීන පර්යේෂණ ආධාර ලබා දීම මඟින් ශ්රී ලංකාවත් අත්යවශ්ය ඛණිජ සපයන්නා ලෙස පිළිගැනීමට ඉඩ ඇත.
අවසානයේ, අමෙරිකාවේ මෙම නව පරිසර-තාක්ෂණික පියවර, ගෝලීය සපයන්නා වෙත පාරමිතිය අඩු කිරීමේ අරමුණක් පමණක් නොව, දකුණු-ආසියානු ප්රාදේශීය වෙළඳපොළට නව ව්යාපාරික අවස්ථා නිර්මාණය කරයි. ශ්රී ලංකාවට මේ අවස්ථාවන් ගතකර ගැනීමට, නිවැරදි නීති, අධ්යාපන, හා ආයෝජන මූලධර්මයන් අවශ්ය වේ.
