ආෆ්රිකාවේ විශාලතම වැව වන ලේක් වික්ටෝරියාහි මත්ස්ය ව්යාපාරය බිඳ වැටීමේ අවදානමට මුහුණ දී තිබේ. එම ගැටළුවට නව විසඳුමක් ගෙන ආවේ Kijani Space Hackathon හි තෙවන ස්ථානයට ලැබූ JONAM කණ්ඩායම. "Sustainable Fisheries & Blue Economy" තරගයේ ඔවුන් AI‑සහයෝගයෙන් පවතින දත්ත විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කර, ගෝලීය මට්ටමේ නව තාක්ෂණයක් ශ්රී ලංකාවටද ගෙන එති.
JONAM යනු කුමක්ද? එය AI‑චලිත වෙබ් යෙදුමක් වන අතර, කොපර්නික්ස් (Copernicus) කෝපරේෂන් සපයන සෙන්ටිනාල් спут්රෝලයන්ගෙන් ලබාගත් ජල තත්ත්ව දත්ත, KijaniBox API හරහා සම්බන්ධ කරගනිමින්, තාපමනය, තර්බිඩි, Chlorophyll‑a, වර්ෂාපතනය සහ සුළං වේගය යන පාරමිතීන් එකට විශ්ලේෂණය කරයි.
සාම්ප්රදායික ජල ගුණ පරීක්ෂණය වියදම් වැඩි, කුඩා පරාසයක පමණක් සීමා වන අතර, JONAM සෑම මොහොතකම පූර්ණ වැවක් ආවරණය කරමින් තත්ත්ව වෙනස්වීම් හඳුනා ගනී. උදාහරණයක් ලෙස, උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමෙන් ඔක්සිජන් අඩුවීම, තර්බිඩි වැඩිවීමෙන් සූර්ය ආලෝකය පැනීම අඩුවීම, හෝ Chlorophyll‑a මට්ටම ඉහළ යාමෙන් විෂබීජ ආලෝක පර්යේෂණය (harmful algal bloom) සිදුවීම වැනි තත්ත්වයන් මත්ස්ය ජනනයට අහිතකර වේ.
AI මොඩලය මෙම සියලු පාරමිතීන් අතර සම්බන්ධතා ඉගෙන ගනිමින්, ජල තත්ත්වය මත්ස්ය වාසිභාවය අඩුවීමට පෙර අනාවරණය කරයි. පරිශීලකයින්ට එය සරල දර්ශක පුවරුවක් (dashboard) මගින් දැක්වෙයි, එවිට ප්රදේශ අනුව අවදානම් මට්ටම් පසුබැසීමට ඉඩ නොදේ.
ශ්රී ලංකාවට ඇති වැදගත්කම
ශ්රී ලංකාවේද විශාල ජල මට්ටම් (උදාහරණයක් ලෙස, කුඩා වැව, ගෝලීය වැව, පාරිසරික ජලය) පරිසර හා ආර්ථික තත්ත්වයන්ට බලපායි. JONAM වැනි තාක්ෂණික විසඳුම් අපගේ සිසුන්, සංවර්ධකයන් සහ ව්යාපාරිකයන්ට පහත වාසි ලබා දේ:
- දත්ත විද්යා අධ්යයනය: Copernicus, KijaniBox API වැනි විවෘත දත්ත මූලාශ්ර භාවිතා කරමින් AI මොඩල නිර්මාණය කිරීමේ පුහුණුව.
- ආරම්භක ව්යාපාර අවස්ථා: ජල තත්ත්ව නිරීක්ෂණය, මත්ස්ය කර්මාන්තය, කෘෂිකාර්මික ආධාරක සේවා වැනි නව තාක්ෂණික සේවා සැපයුම්කරු ලෙස ස්ථාපනය.
- දේශීය පරිසර කළමනාකරණය: ශ්රී ලංකාවේ වැව සහ ගංගා පද්ධතිවල දූෂණය හඳුනා ගැනීම, පූර්ව අනාවරණය කිරීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම.
- අන්තර්ජාතික සම්බන්ධතා: යුරෝපීය දේශීය දත්ත මාර්ගයන් සමඟ එකතු වීමෙන්, ගෝලීය පර්යේෂණ හා තාක්ෂණික ප්රජාවට දායක වීම.
ඉදිරියේදී, ශ්රී ලංකාවේ පාරිසරික නීති සහ නීතිමය පද්ධතිවලට AI‑මූලික නිරීක්ෂණය ඇතුළත් කිරීමේ හැකියාව, ජීවිත රැකගැනීමේ ක්රියාමාර්ගවලට නව ආකාරයක් ලබා දේ.
JONAM පද්ධතිය පෙන්වා දී ඇති පරිදි, ග්රහණ තාක්ෂණය සහ AI එකතුවීමෙන් පරිසර ගැටලු වලට නව විසඳුම් සොයාගත හැකි බව පෙන්වයි. අපගේ තාක්ෂණික ක්ෂේත්රයට මෙවැනි නවෝත්පාදන තවත් බොහෝ වෙලාවට පෙනේ.
ලෝකය පුරා ජල ආරක්ෂණය සඳහා මෙවැනි නව පියවරක් ගන්නා කාලයේ, ශ්රී ලංකා තාක්ෂණවේදියන්ට මේ අවස්ථාව අගය කරගෙන, ඉදිරියට ගමන් කරමු.
